Borsa, hisse senedi, tahvil, döviz, altın veya emtia gibi varlıkların alıcılarıyla satıcılarını belirli kurallar çerçevesinde bir araya getiren, fiyatların arz ve talebe göre oluştuğu organize piyasadır. Şirketler burada ortak bularak kaynak toplar, yatırımcılar ise birikimleriyle şirketlere ortak olur.
Türkiye’de bu işlev tek bir çatı altında, Borsa İstanbul (BIST) tarafından yürütülür. Aşağıda borsanın nasıl işlediğini, fiyatların neye göre değiştiğini ve işe yeni başlayanların bilmesi gereken temel kavramları bulacaksınız.
Borsa Nedir?
Borsayı sıradan bir pazardan ayıran üç özellik vardır. Alınıp satılan ürünler standarttır; bir şirketin her payı diğeriyle aynı hakları taşır. İşlemler denetlenir; kim, neyi, hangi koşulda satabilir, bunlar kurallara bağlıdır. Fiyatlar şeffaftır; herkes aynı anda aynı fiyatı görür.
Borsada iki tür piyasadan söz edilir:
- Birincil piyasa: Şirketin paylarını ilk kez yatırımcılara sattığı aşamadır. Halka arz burada gerçekleşir ve para şirkete girer.
- İkincil piyasa: Halka arzdan sonra payların yatırımcılar arasında el değiştirdiği piyasadır. Günlük alım satımların neredeyse tamamı buradadır; para şirkete değil, payı satan yatırımcıya gider.
Borsa Nasıl Çalışır?
Bireysel yatırımcı borsada doğrudan işlem yapamaz. İşlemler, yetkili bir aracı kurum veya banka üzerinden gerçekleşir. Süreç şöyle ilerler:
- Yatırımcı bir aracı kurumda yatırım hesabı açar.
- Almak veya satmak istediği payı, adedi ve fiyatı belirten bir emir girer.
- Emir borsanın elektronik sistemine iletilir. Sistem alış ve satış emirlerini fiyat ve zaman önceliğine göre eşleştirir.
- Eşleşme olduğunda işlem gerçekleşir. Paranın ve payların hesaplar arasında kesin olarak el değiştirmesine takas denir; pay piyasasında bu, işlemden iki iş günü sonra tamamlanır.
Fiyat nasıl oluşur?
Bir payın fiyatını borsa ya da şirket belirlemez. Fiyat, o an almak isteyenlerin vermeye razı olduğu en yüksek tutarla satmak isteyenlerin kabul ettiği en düşük tutarın buluştuğu noktadır. Alıcılar çoğaldığında fiyat yükselir, satıcılar çoğaldığında düşer.
Talebi etkileyen başlıca unsurlar şirketin kârlılığı ve büyüme beklentisi, sektörün durumu, faiz oranları, döviz kuru ve genel ekonomik görünümdür. Örneğin faizler yükseldiğinde mevduat ve tahvil cazip hâle gelir, hisse senedine ilgi azalabilir. Bu ilişkiyi merkez bankası faiz kararlarının ekonomiye etkileri yazımızda anlattık.
Borsa İstanbul ve Türkiye’deki Yapı
Türkiye’de modern borsacılık, 1985’te kurulan ve 1986 başında işlemlere başlayan İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) ile başlar. 2013’te İMKB, İstanbul Altın Borsası ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası birleştirilerek Borsa İstanbul oluşturulmuştur.
Sistemde birkaç kurum birlikte çalışır:
- Sermaye Piyasası Kurulu (SPK): Piyasayı düzenler ve denetler; aracı kurumlara yetki verir.
- Borsa İstanbul: Alım satımın yapıldığı platformu işletir.
- Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK): Payların kimin adına kayıtlı olduğunu elektronik ortamda tutar.
- Takasbank: Takas işlemlerini yürütür.
- Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP): Şirketlerin finansal tablolarını ve önemli açıklamalarını yayımladığı resmî kaynaktır.
Borsa İstanbul’da yalnızca hisse senedi işlem görmez. Pay piyasasının yanında tahvil ve bonoların alınıp satıldığı borçlanma araçları piyasası, vadeli işlem ve opsiyon piyasası ile kıymetli madenler piyasası da bulunur. Altın, petrol gibi ürünlerin ticaretini merak ediyorsanız emtia piyasası nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Bilinmesi Gereken Temel Kavramlar
- Hisse senedi (pay): Bir şirketin sermayesindeki ortaklık payını temsil eder. Pay sahibi şirketin kârından ve değer artışından yararlanma hakkı kazanır.
- Lot: İşlem birimidir; Borsa İstanbul pay piyasasında 1 lot 1 adet paya karşılık gelir.
- Endeks: Belirli bir grup payın toplu performansını gösteren göstergedir. BIST 100, piyasa değeri ve işlem hacmi yüksek 100 şirketi kapsar ve piyasanın genel yönünü izlemek için kullanılır.
- Temettü: Şirketin kârından ortaklarına dağıttığı paydır. Her şirket her yıl temettü dağıtmak zorunda değildir.
- Halka arz: Bir şirketin paylarını ilk kez yatırımcılara satışa sunmasıdır.
- Piyasa değeri: Şirketin toplam pay sayısının güncel fiyatla çarpımıdır.
- Boğa ve ayı piyasası: Fiyatların uzun süre yükseldiği döneme boğa, düştüğü döneme ayı piyasası denir.
Borsanın Ekonomideki Rolü
Borsa yalnızca alım satım yapılan bir yer değildir. Şirketlere banka kredisine alternatif, faizsiz bir finansman kaynağı sunar. Tasarruf sahiplerine büyüyen şirketlerin kazancına ortak olma imkânı verir. Halka açık şirketlerin düzenli finansal rapor yayımlama zorunluluğu şeffaflığı artırır.
Endeksler ayrıca ekonomiye ilişkin beklentilerin bir göstergesi sayılır. Fiyatlar bugünü değil, yatırımcıların geleceğe dair tahminini yansıttığı için borsa çoğu zaman ekonomik verilerden önce hareket eder. Daralma dönemlerinde piyasaların nasıl davrandığını resesyon nedir yazımızda okuyabilirsiniz.
Borsanın Riskleri Nelerdir?
Borsada getiri garantisi yoktur. Bilinmesi gereken başlıca riskler şunlardır:
- Piyasa riski: Ekonomik veya siyasi gelişmeler tüm payları birlikte düşürebilir.
- Şirket riski: Kötü yönetim, zarar veya iflas payın değerini sıfıra kadar indirebilir.
- Likidite riski: İşlem hacmi düşük paylarda istediğiniz fiyattan alıcı bulamayabilirsiniz.
- Kaldıraç riski: Kredili ve vadeli işlemlerde kayıp, yatırılan tutarı aşabilir.
- Dolandırıcılık riski: Sosyal medyada ve mesajlaşma gruplarında “kesin kazanç” vaat eden kişi ve kuruluşlara itibar etmeyin. Bir kurumun yetkili olup olmadığını SPK’nın internet sitesinden kontrol edebilirsiniz.
Kısa vadede ihtiyaç duyacağınız parayı borsaya yatırmamak, tek bir paya yoğunlaşmamak ve bir şirketi incelemeden işlem yapmamak, risk yönetiminin en temel üç kuralıdır.
Not: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve yatırım tavsiyesi değildir. Yatırım kararları kişinin kendi mali durumuna, risk tercihine ve gerekirse yetkili bir yatırım danışmanının görüşüne göre verilmelidir.
