Tüzel kişi, belirli bir amaç için bir araya gelen kişi ya da mal topluluklarının hukuk düzeni tarafından ayrı bir kişi olarak tanınmış hâlidir. Şirketler, dernekler, vakıflar ve belediyeler birer tüzel kişidir. Gerçek kişi ise insandır. İkisi arasındaki temel fark şudur: gerçek kişi doğumla, tüzel kişi kanunun aradığı kuruluş işlemleriyle kişilik kazanır ve tüzel kişinin mal varlığı, onu oluşturan kişilerin mal varlığından ayrıdır.
Gerçek Kişi Nedir?
Gerçek kişi, hukukta insanı ifade eder. Türk Medeni Kanunu’na göre kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer. Her insan hak ehliyetine sahiptir; yani haklara ve borçlara sahip olabilir. Bu hakları kendi işlemleriyle kullanabilmek, yani fiil ehliyeti için ayırt etme gücüne sahip ve ergin olmak, ayrıca kısıtlı olmamak gerekir.
Tek başına çalışan bir esnaf, serbest meslek sahibi ya da şahıs işletmesi sahibi hukuken gerçek kişidir. İşletmenin borçlarından kişisel mal varlığıyla sorumludur.
Tüzel Kişi Nedir?
Tüzel kişi, kendisini oluşturan gerçek kişilerden bağımsız bir hukuki varlıktır. Kendi adı, yerleşim yeri, mal varlığı ve organları vardır. Kendi adına sözleşme yapar, mal edinir, borçlanır, dava açar ve aleyhine dava açılabilir.
Bir tüzel kişiden söz edebilmek için genel olarak üç unsur aranır:
- Sürekli bir amaç: Hukuka ve ahlaka aykırı olmayan belirli bir amaç.
- Örgütlenme: Kararları alacak ve yürütecek organların bulunması.
- Hukuk düzenince tanınma: Kanunun öngördüğü kuruluş işlemlerinin tamamlanması.
Tüzel Kişi Türleri
Özel hukuk tüzel kişileri
- Dernekler: Kazanç paylaşma dışında bir amaç için kurulan kişi topluluklarıdır. En az yedi gerçek veya tüzel kişi tarafından kurulur.
- Vakıflar: Belirli bir malın belirli bir amaca özgülenmesiyle oluşan mal topluluklarıdır. Mahkeme nezdindeki sicile tescille kişilik kazanır.
- Ticaret şirketleri: Anonim, limited, kollektif, komandit şirketler ve kooperatifler. Ticaret siciline tescille tüzel kişilik kazanırlar.
- Sendikalar ve siyasi partiler: Kendi özel kanunlarına göre kurulan tüzel kişilerdir.
Kamu hukuku tüzel kişileri
Devlet, il özel idareleri, belediyeler, köyler, üniversiteler ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (barolar, odalar gibi) kamu tüzel kişileridir. Kanunla ya da kanunun verdiği yetkiyle kurulurlar ve kamu gücü kullanabilirler.
Tüzel kişiliği olmayan topluluklar
Her topluluk tüzel kişi değildir. Adi ortaklık, apartman kat malikleri kurulu ya da miras ortaklığı tüzel kişiliğe sahip değildir; hak ve borçlar doğrudan ortaklara aittir.
Tüzel Kişi ile Gerçek Kişi Arasındaki Farklar
- Kişiliğin başlangıcı: Gerçek kişide doğum; tüzel kişide tescil ya da kanunun aradığı kuruluş işlemi.
- Kişiliğin sonu: Gerçek kişide ölüm; tüzel kişide fesih, tasfiye, birleşme gibi sona erme hâlleri.
- Haklar: Tüzel kişi; cins, yaş, hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir. Evlenemez, velayet sahibi olamaz ama mülk edinebilir, miras bırakılan olarak atanabilir.
- İradenin açıklanması: Gerçek kişi iradesini kendisi açıklar. Tüzel kişi iradesini genel kurul, yönetim kurulu, müdür gibi organları aracılığıyla ortaya koyar.
- Fiil ehliyeti: Gerçek kişide erginlik ve ayırt etme gücüne bağlıdır. Tüzel kişi, zorunlu organlarına sahip olduğu anda fiil ehliyetini kazanır.
- Yerleşim yeri: Gerçek kişide sürekli kalma niyetiyle oturulan yer; tüzel kişide kuruluş belgesinde aksi yazmıyorsa işlerinin yönetildiği yerdir.
- Ad: Gerçek kişinin adı ve soyadı; tüzel kişinin unvanı vardır.
- Sorumluluk: Gerçek kişi borçlarından tüm mal varlığıyla sorumludur. Tüzel kişi kendi mal varlığıyla sorumludur; ortakların sorumluluğu şirket türüne göre değişir.
- Ceza sorumluluğu: Türk ceza hukukunda tüzel kişilere hapis gibi cezalar uygulanmaz; kanunda öngörülen güvenlik tedbirleri ve idari para cezaları uygulanabilir. Fiili işleyen gerçek kişiler ayrıca sorumludur.
Sorumluluk ve Vergi Açısından Uygulamadaki Farklar
İş kuracak biri için en somut fark sorumluluk ve vergidedir. Şahıs işletmesinde işletme sahibi gerçek kişidir ve borçlardan sınırsız sorumludur. Limited ve anonim şirketlerde ise şirket ayrı bir tüzel kişidir; ortaklar kural olarak taahhüt ettikleri sermayeyle sınırlı sorumludur. Kamu borçları gibi kanunda sayılan istisnalar bu sınırı aşabilir.
Vergilendirmede gerçek kişilerin kazancı gelir vergisine, sermaye şirketleri gibi tüzel kişilerin kazancı kurumlar vergisine tabidir. Oranlar ve dilimler yıldan yıla değiştiği için güncel bilgi için Gelir İdaresi Başkanlığı’nın duyurularına bakılmalıdır. Fatura düzeni tarafında e-fatura nedir yazımız, işe başlarken dikkat edilecekler için girişimcilikte en sık yapılan hatalar içeriğimiz yardımcı olur.
Tüzel Kişi Nasıl Temsil Edilir?
Tüzel kişi adına işlem yapan organlar ve yetkililer, kuruluş belgesinde ve sicil kayıtlarında belirlenir. Şirketlerde temsil yetkisi imza sirküleriyle belgelenir. Bir tüzel kişiyle sözleşme imzalarken karşınızdaki kişinin temsil yetkisini bu belgelerden kontrol etmek gerekir; örneğin bir şirketten daire kiralarken kira kontratı şirket yetkilisi tarafından imzalanmalıdır.
Kısaca
Gerçek kişi insandır; tüzel kişi, hukukun kişi saydığı örgütlenmiş topluluktur. Tüzel kişinin ayrı mal varlığı, organları ve unvanı vardır; hakları insana özgü olanlar dışında gerçek kişilerinkine benzer.
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Şirket kuruluşu, sorumluluk ve vergi konularında bir avukata ya da mali müşavire danışın.
