Gelir tablosu, bir işletmenin belirli bir dönemde elde ettiği gelirleri, katlandığı giderleri ve bunların sonucunda oluşan kâr ya da zararı gösteren temel finansal tablodur. Bilanço işletmenin belli bir andaki fotoğrafını verirken, gelir tablosu bir dönemin filmini gösterir: para nereden kazanıldı, nereye harcandı, geriye ne kaldı?
Kimi kaynaklarda gelir gider tablosu ya da kâr-zarar tablosu olarak da anılır. Yöneticiler, ortaklar, bankalar ve vergi idaresi işletmenin performansını büyük ölçüde bu tablo üzerinden değerlendirir.
Gelir Tablosu Nasıl Hazırlanır?
Muhasebe gelir tablosu, dönem içinde tutulan kayıtların özetidir; dolayısıyla tablo ancak kayıtlar doğruysa doğru olur. Hazırlık süreci şu adımlarla ilerler:
- Dönemi belirleyin. Tablo aylık, üç aylık ya da yıllık düzenlenebilir. Başlıkta dönemin başlangıç ve bitiş tarihi mutlaka yazılır.
- Dönem sonu işlemlerini tamamlayın. Stok sayımı, amortisman, karşılıklar, dönemi ilgilendiren ama henüz faturası gelmemiş gelir ve giderler kayda alınır.
- Mizanı çıkarın. Kesin mizan, gelir ve gider hesaplarının dönem sonu tutarlarını verir.
- Satışlardan başlayın. Brüt satışlardan iadeler ve iskontolar düşülerek net satışlara ulaşılır.
- Satışların maliyetini düşün. Net satışlardan satılan mal ya da hizmetin maliyeti çıkarılınca brüt satış kârı bulunur.
- Faaliyet giderlerini çıkarın. Pazarlama, genel yönetim ve araştırma-geliştirme giderleri düşüldüğünde faaliyet kârına ulaşılır.
- Diğer gelir ve giderleri ekleyin. Faiz, kur farkı, finansman gideri gibi ana faaliyet dışındaki kalemler tabloya işlenir.
- Vergiyi hesaplayın. Dönem kârından vergi ve yasal yükümlülük karşılıkları düşülerek dönem net kârı ya da zararı bulunur.
Basit bir gelir tablosu örneği
Rakamsız, yalnızca mantığı gösteren sade bir gelir tablosu örneği şöyle sıralanır:
- Brüt satışlar
- (−) Satış indirimleri
- = Net satışlar
- (−) Satışların maliyeti
- = Brüt satış kârı
- (−) Faaliyet giderleri
- = Faaliyet kârı
- (+/−) Diğer faaliyetlerden gelir ve giderler
- (−) Finansman giderleri
- = Olağan kâr
- (+/−) Olağandışı gelir ve giderler
- = Dönem kârı
- (−) Vergi ve yasal yükümlülük karşılıkları
- = Dönem net kârı veya zararı
Her ara toplam ayrı bir soruyu yanıtlar. Brüt kâr ürünün kendisinin kârlı olup olmadığını, faaliyet kârı işletmenin asıl işinden para kazanıp kazanmadığını, net kâr ise her şey ödendikten sonra elde kalan sonucu gösterir.
Gelir Tablosu Türleri Nelerdir?
Gelir tablosu, düzenlenme biçimine ve içerdiği bilgiye göre farklı şekillerde sınıflandırılır:
- Hesap tipi ve rapor tipi: Hesap tipinde gelirler bir tarafta, giderler diğer tarafta gösterilir. Rapor tipinde kalemler alt alta sıralanır ve ara toplamlarla net sonuca inilir. Uygulamada yaygın olan rapor tipidir.
- Tek dönemli ve karşılaştırmalı: Karşılaştırmalı tabloda cari dönem ile önceki dönem yan yana verilir; değişimi görmek kolaylaşır.
- Özet ve ayrıntılı: Özet tabloda yalnızca ana gruplar, ayrıntılı tabloda alt hesaplar da yer alır.
- Fonksiyon esaslı ve çeşit esaslı: Giderler ya işlevlerine göre (pazarlama, yönetim, üretim) ya da türlerine göre (personel, kira, amortisman) gruplanır.
Gelir Tablosu Kalemleri Nelerdir?
Türkiye’de Tekdüzen Hesap Planı’nı kullanan işletmelerde gelir tablosu hesapları 6 ile başlayan hesap sınıfında izlenir. Ana gruplar şunlardır:
- Brüt satışlar: Yurt içi satışlar, yurt dışı satışlar ve diğer gelirler.
- Satış indirimleri: Satıştan iadeler, satış iskontoları ve diğer indirimler.
- Satışların maliyeti: Satılan mamul, ticari mal ve hizmetin maliyeti.
- Faaliyet giderleri: Araştırma ve geliştirme, pazarlama, satış ve dağıtım, genel yönetim giderleri.
- Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar: Faiz gelirleri, kambiyo kârları, iştirak gelirleri gibi kalemler.
- Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar: Kambiyo zararları, karşılık giderleri ve benzerleri.
- Finansman giderleri: Kısa ve uzun vadeli borçlanma giderleri.
- Olağandışı gelir ve kârlar ile gider ve zararlar: Olağan faaliyetlerle ilgisi olmayan, süreklilik göstermeyen kalemler.
- Dönem net kârı veya zararı: Tablonun son satırı.
Kur farkları ve faiz kalemlerinin tabloyu nasıl etkilediğini anlamak için dolar kuru ve Türk lirası arasındaki ilişki yazısı yararlı bir arka plan sunar.
Gelir Tablosu İlkeleri
Gelir tablosu ilkeleri, satışların, gelirlerin, maliyetlerin ve giderlerin ait oldukları dönemde ve gerçeğe uygun biçimde gösterilmesini amaçlar. Başlıcaları şöyle özetlenebilir:
- Gerçekleşme: Gerçekleşmemiş satışlar ve gelirler gerçekleşmiş gibi, gerçekleşenler de olduğundan fazla ya da az gösterilemez.
- Dönemsellik: Bir döneme ait gelir, o gelirin elde edilmesi için yapılan giderle aynı dönemde karşılaştırılır.
- Amortisman ve tükenme payı: Maddi ve maddi olmayan duran varlıklar için uygun amortisman ayrılır.
- Maliyetlerin dağıtımı: Maliyetler ilgili oldukları varlık ve gider gruplarına tutarlı biçimde dağıtılır.
- Olağandışı kalemlerin ayrılması: Arızi ve olağandışı kâr ve zararlar olağan faaliyet sonuçlarından ayrı gösterilir.
- Tutarlılık: Değerleme ve maliyet yöntemlerinde yapılan değişikliklerin etkisi açıklanır.
- Karşılıklarda ölçülülük: Karşılıklar, kârı keyfî biçimde azaltmak ya da başka döneme aktarmak için kullanılamaz.
Gelir Tablosu Okurken Nelere Bakılır?
Tabloyu hazırlamak kadar yorumlamak da önemlidir. Üç pratik kontrol çoğu zaman yeterli ipucunu verir:
- Brüt kârın net satışlara oranı dönemler arasında düşüyor mu?
- Faaliyet giderleri satışlardan daha hızlı mı artıyor?
- Net kâr faaliyetten mi, yoksa bir defalık olağandışı gelirden mi geliyor?
Yeni kurulan işletmelerde gelir-gider takibini ilk günden doğru kurmak, girişimcilikte sık yapılan hataların önemli bir kısmını önler. Faturaların dijital ortamda düzenlenmesi konusunda e-fatura nedir yazısına da bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Hesap planı, tablo formatı ve vergi hesaplamaları işletmenin türüne ve tabi olduğu mevzuata göre değişir; kendi tablonuz için mali müşavirinize danışın.
